Jeroen Wiersma schreef landschapsbiografie van gemeente Groningen. 'Er ligt zelfs nog een hunebed onder de klei'
In dit artikel:
Op de Hondsrug, tussen zand, veen en klei, ontstond het esdorp Groeningen — de kiem van de stad Groningen. Jeroen Wiersma en hoogleraar landschapsgeschiedenis Theo Spek brachten het grondgebied van de gemeente in kaart in het rijk geïllustreerde boek Landschapsbiografie gemeente Groningen. Het project kwam tot stand in opdracht van de gemeente na de herindeling van 2019, toen Haren en Ten Boer werden toegevoegd; doel was vooral om cultuurhistorische waarden vast te leggen zodat ruimtelijke beslissingen beter onderbouwd kunnen worden.
De auteurs beschrijven acht onderscheidende landschapstypen binnen de gemeente: van het zand van de Hondsrug via beekdalen zoals de Hunze, zeekleigebieden als de Fivel tot het veenontginningsland van het centrale Wold. Centraal staat de Hondsrug als ruggengraat van het gebied. Die rug ontstond in de voorlaatste ijstijd (ongeveer 280.000–130.000 jaar geleden) door samengeperste keileem en ondergrondse smeltwaterstromen; het is geen klassieke stuwwal maar een zogenaamde megaflute. Op veel plekken ligt er een dikke laag zeeklei over die prehistorische reliëf nog verbergt — onder die klei kunnen zelfs hunebedden en grafkelders schuilgaan.
Historisch speelde water een grote rol: de gekanaliseerde Drentsche Aa stond via het Reitdiep in verbinding met de Waddenzee, waardoor eb en vloed tot ver in de stad voelbaar waren. Die werking stopte pas definitief nadat het Reitdiep bij Zoutkamp in 1877 werd afgesloten. De ligging van Groeningen op de Hondsrug, tussen verschillende bodemtypes en aan een vaarverbinding, verklaart waarom een esdorp uitgroeide tot een handelsstad. De naam Groeningen (vrij vertaald: weelderige begroeiing) verwijst naar de vroegmiddeleeuwse omgeving.
Wiersma, die inmiddels naar Friesland verhuisd is, ziet de landschapsbiografie als een wetenschappelijk onderbouwde maar toegankelijke geschiedenis van het landschap, bedoeld voor een breed publiek en praktisch bruikbaar voor beleid. Het boek (Erfgoed Uitgevers, 200 blz., €25) documenteert deze regionale ontwikkeling en maakt duidelijk hoe geologie, water en menselijke ingrepen samen de gemeente Groningen hebben gevormd.