Heeft Nederland een 'staatsrechtelijk geweten' nodig? Boris (33) uit Groningen zoekt het uit

In dit artikel:

Het staatsrechtelijk geweten van de Tweede Kamer dreigt volgens Groningse historicus en politicoloog Boris van Haastrecht te verdwijnen, terwijl juist zo’n gezagsfiguur nodig is om de parlementaire spelregels te bewaken. Van Haastrecht, verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen, begint dit najaar aan een meerjarig onderzoek naar deze informele rol: Kamerleden die niet door formele macht, maar door kennis, stijl en gezag worden gezien als hoeders van de democratische omgangsvormen.

Historisch vervulden politici als Piet Oud, Bas van der Vlies, Kees van der Staaij en zelfs Marcus Bakker die functie op uiteenlopende momenten. Vaak ging het om ervaren leden van kleinere partijen, voor wie procedurele regels extra belangrijk zijn. Volgens Van Haastrecht gaat het daarbij niet alleen om juridische kennis, maar ook om normen als fatsoen, terughoudendheid en bescherming van minderheden.

Juist die ongeschreven regels staan onder druk in een tijd van polarisatie en afnemend vertrouwen in de politiek. Sommige politici zien democratie vooral als meerderheidsmacht, terwijl anderen de rol van minderheden en parlementaire zorgvuldigheid benadrukken. Daardoor is het lastiger geworden iemand te vinden die werkelijk boven de partijen staat. In de huidige Tweede Kamer ziet Van Haastrecht niemand die overtuigend als staatsrechtelijk geweten geldt.

Toch is de behoefte aan zulke figuren niet verdwenen, blijkt onder meer uit de brede lof bij het afscheid van Van der Staaij in 2023. Van Haastrecht wil in zijn onderzoek uitzoeken waarom sommige politici dit gezag wel krijgen en andere niet, en of de Kamer zonder zo’n moreel kompas iets wezenlijks dreigt te verliezen.